Từng có một người đàn ông
đi tìm tuổi thực của Trái Đất.
Trong hành trình tìm kiếm chông gai ấy,
ông vô tình phát hiện ra một hiểm họa chết người.
Một ngày mùa xuân đẹp trời ở Pasadena, California.
1966.
Kinh tế phát triển, đời sống tốt đẹp.
Duy chỉ có một người không thấy vậy,
một nhà địa-hóa chất học có tên Clair Patterson,
hay còn gọi là Pat.
Ông biết rằng tất cả mọi người xung quanh ông
đều đang đối mặt với một hiểm họa tàng hình.
Và ông quyết tâm chặn đứng hiểm họa ấy
bằng bất kể giá nào.
Dịch: tieu_dao_tac - tdt.sub@gmail.com Biên tập: anhcos
VŨ TRỤ: HÀNH TRÌNH KHÔNG-THỜI GIAN
Tập 7: Một căn phòng sạch
Muốn kể câu chuyện của Pat Patterson,
chúng ta phải đi ngược dòng thời gian
về thời điểm rất lâu trước khi Trái Đất,
ngôi nhà của chúng ta, ra đời.
Thời điểm mà các vì sao tạo ra các loại vật chất.
Sắt.
Cho lõi nóng chảy của hành tinh.
Ôxi.
Cho đá, nước và không khí.
Cacbon.
Cho kim cương, và sự sống.
Một ngôi sao ra đời,
ngôi sao của chúng ta.
Trong vài triệu năm đầu, mọi chuyện diễn ra thuận lợi
khi bụi dần kết hợp thành những vật thể lớn hơn.
Nhưng một khi các vật thể này đủ to
để có lực hấp dẫn đủ lớn,
chúng bắt đầu thu hút lẫn nhau và va chạm vào nhau.
Đây là quang cảnh Trái Đất
khi nó mới chào đời.
Từ đó tới nay, không có nơi nào trên Trái Đất
được lành lặn.
Nếu như giấy khai sinh và các tư liệu thơ ấu khác của Trái Đất đã bị xóa bỏ
thì sao chúng ta dám hi vọng xác định chắc chắn
tuổi thực của hành tinh này?
Con người đã luôn băn khoăn về vấn đề này.
Năm 1650, Tổng giám mục James Ussher ở Ireland
dường như đã giải được ẩn số này.
Giống như phần lớn mọi người vào thời ấy,
ông coi các ghi chép về sáng thế trong Kinh Thánh là minh chứng khoa học.
Nhưng Kinh Thánh không đưa ra ngày tháng chính xác.
Vì thế, Ussher bỏ công tìm kiếm một sự kiện trong Kinh Cựu Ước
được ghi lại trong lịch sử.
Ông tìm thấy sự kiện này trong tập 2 của Sách về các vị vua,
sự kiện vua Babylon, Nebuchadnezzar, qua đời
vào năm 562 trước Công nguyên.
Usher cộng vào đó các thế hệ nhà tiên tri,
các Tổ phụ,
và 139 hậu duệ trong Kinh Cựu Ước
sống giữa thời của Adam và Nebuchadnezzar
và tìm ra rằng
thế giới bắt đầu vào ngày 22 tháng 10
năm 4004 trước Công nguyên.
Vào lúc 6 giờ tối.
Đó là một ngày thứ bảy.
Tính toán của Tổng giám mục Ussher được thế giới phương Tây
coi như sách phúc âm.
Cho tới khi chúng ta dùng một cuốn sách khác để tính tuổi đời Trái Đất,
cuốn sách được viết giữa chính những hòn đá.
Phần lớn các lớp tường đá tại Hẻm núi lớn
được tạo nên bởi các hạt trầm tích lắng xuống
từ thời nơi này còn là biển.
Qua thời gian, lớp trầm tích trước bị nén lại thành đá
dưới sức nặng của các lớp trầm tích sau.
Lớp trầm tích lâu đời nhất nằm ở dưới cùng.
Hãy chọn một lớp trầm tích, bất cứ lớp nào.
Lớp đó nhé?
Ngày xưa, đây hẳn từng là chỗ nước nông.
Vào thời kì Tiền Cambri,
cách đây khoảng 1 tỉ năm,
chỉ có một dạng sống duy nhất.
Các vi khuẩn màu ngọc lam này đang bận rộn thu hoạch ánh sáng Mặt Trời
và tạo ra ôxi.
Đối với chúng, ôxi chỉ là chất thải,
nhưng với các động vật tiến hóa sau này, bao gồm cả chúng ta,
đó lại là hơi thở của sự sống.
Hay chọn một lớp khác nhé.
Lớp kia thì sao?
Lớp này được gọi là Bright Angel Shale
hình thành khoảng 530 triệu năm trước.
Các dấu vết này được để lại đây khoảng 260 triệu năm trước.
Vậy nếu muốn biết tuổi của Trái Đất
bạn chỉ cần tính thời gian cần để hình thành mỗi lớp trầm tích.
Sau đó, thay vì đếm số hậu duệ trong Kinh Thánh,
hãy cộng các lớp trầm tích lại.
Thật dễ phải không?
Duy chỉ có một vấn đề: Dựa trên quan sát quá trình hình thành trầm tích
hiện đang diễn ra
tại các hồ và đại dương trên thế giới,
chúng ta biết rằng trầm tích được hình thành ở nhiều tốc độ khác nhau.
Quá trình này thường diễn ra rất chậm,
chỉ khoảng 30 cm trong 1.000 năm.
Nhưng khi có một trận lụt lớn hiếm thấy,
quá trình này nhanh hơn nhiều,
chỉ mất vài ngày để hình thành 30 cm trầm tích.
Nhiều nhà địa chất đã cố dùng phương pháp này
để tính tuổi của Trái Đất.
Họ dùng Hẻm núi lớn
và các hệ thống trầm tích khác trên Trái Đất.
Nhưng tính toán của họ đưa ra các đáp án quá khác nhau,
từ 3 triệu năm cho tới 15 tỉ năm.
Phương pháp này cũng tồn tại những vấn đề khác:
Ngay cả lớp đá lâu đời nhất
cũng chưa phải là vật lâu đời nhất trên Trái Đất.
Vì sao vậy? Bởi ngay cả đá cũng không thể sống sót
qua tuổi thơ dữ dội của Trái Đất.
Nhưng trong không gian, chuyện lại khác.
Liệu còn tồn tại thiên thạch nào từ thời Trái Đất mới ra đời,
những vật có thể hé lộ tuổi đời của Trái Đất?
Tôi biết một nơi ta có thể tìm thấy gạch vữa còn sót lại
từ ngày Hệ Mặt Trời mới ra đời.
Nơi này nằm giữa quĩ đạo Mộc tinh và Hỏa tinh.
Đây là những vật chất có từ thời Trái Đất mới ra đời,
lang thang trong kho lạnh, không biến chuyển
từ thời đó tới giờ.
Khoảng một triệu năm trước,
một thiên thạch lớn vô tình va vào một thiên thạch nhỏ hơn nhiều,
đẩy thiên thạch nhỏ hơn vào đường đi mới.
Con đường này kết thúc bằng một vụ va chạm
xảy ra khoảng 50.000 năm trước.
Khi nó bay qua bầu trời Hẻm núi lớn,
nó phá vỡ sự bình yên ở nơi này
và tạo ra một hố khổng lồ
ở bang Arizona ngày nay.
Các mảnh vụn của thiên thạch sắt, thiên thạch đã tạo ra hố này,
miễn nhiễm trước tác động bên ngoài.
Nếu ta biết được thứ sắt ấy được tạo nên khi nào,
chúng ta sẽ biết được tuổi của Hệ Mặt trời.
Bao gồm cả Trái Đất.
Nhưng làm sao để ta biết được?
Hãy chọn một hòn đá.
Bất kì hòn đá nào.
Hòn này nhé?
Một số nguyên tử của hòn đá này có tính phóng xạ.
Nghĩa là chúng có thể phân rã
thành các nguyên tố khác.
Đầu tiên, một nguyên tử urani trở thành một nguyên tử thori.
Trung bình, quá trình này mất vài tỉ năm.
Thori kém bền hơn rất nhiều.
Chưa đầy một tháng sau, chúng biến thành protactini.
Một phút sau, protactini biến thành một thứ khác.
Nguyên tử trải qua 10 quá trình biến tố hạt nhân nữa...
cho tới điểm cuối trong chuỗi biến tố:
Một nguyên tử chì ổn định.
Và nguyên tử này...
sẽ vĩnh viễn là chì.
Suốt nhiều thập kỉ của thế kỉ 20, các nhà khoa học đã đổ nhiều công sức
để tính thời gian mỗi nguyên tố phóng xạ cần
để biến thành một nguyên tố khác.
Các nhà vật lí phát hiện ra rằng nguyên tử của các nguyên tố kém ổn định
phân rã ở một tốc độ ổn định.
Hạt nhân của một nguyên tử giống như một thánh đường
miễn nhiễm trước mọi tác động bên ngoài.
Lấy búa đập nó.
Đun nó trong dầu.
Làm nó bốc hơi.
Nhưng đồng hồ hạt nhân vẫn đều đặn chạy,
trở thành một thước đo thời gian tuyệt đối
mà không phải dựa vào sự vận hành của Mặt trời hay các vì sao.
Còn cách nào hay hơn để tính tuổi đời Trái Đất
ngoài cách sử dụng nguyên tử urani?
Nếu ta tìm ra tỉ lệ urani đã biến thành chì
trong một hòn đá,
ta có thể tính toán tuổi đời
của hòn đá ấy.
Nhưng có một vấn đề.
Không còn đá từ thời
Trái Đất được hình thành.
Chúng đã bị nghiền nát, làm nóng chảy rồi tái hợp.
Có một cách để tính lượng chì
được hình thành từ thời ấy.
Đó là một món quà từ thiên đường:
Thiên thạch.
Hòn đá này... Một mảnh vụn của thiên thạch
đã tạo nên hố khổng lồ này... là một mẫu vật lí tưởng.
Lượng chì trong thiên thạch này
chính là tuổi của Trái Đất.
Đã có tốc độ cố định của quá trình phân rã urani,
ta có thể tìm ra tuổi của thiên thạch
hay cũng là tuổi của Trái Đất.
Tất cả những gì bạn cần làm là đo lường
lượng chì trong thiên thạch này.
Thật dễ, phải không?
Một nhà khoa học có tên Harrison Brown
tại Đại học Chicago
nhận ra điều này vào năm 1947.
Ông chọn một sinh viên cao học trẻ tuổi, Clair Patterson, thực hiện việc này.
Patterson không biết rằng công việc này
sẽ thay đổi cuộc sống của ông...
và của chúng ta đến thế nào.
Một nghiên cứu khoa học thuần túy
trở thành một thứ vượt xa thế.
Clair Patterson, con trai một người đưa thư ở Iowa,
từ bé đã ương bướng và không phải một học sinh ngoan.
Nhưng ông lại là một nhà khoa học bẩm sinh.
Một nhà địa chất có tên Harrison Brown
giao cho Patterson một nghiên cứu khoa học
dường như thật dễ.
Nghe này, Pat...
Tôi gọi cậu là Pat được chứ?
Tôi biết cậu không nghiên cứu địa chất...
chắc cậu chẳng thể phân biệt được đá granít với phen-xpát
nhưng tôi nghe nói cậu rành chuyện
đo đếm vật chất.
Tốt lắm. Cậu có gia đình chưa, Pat?
Có ạ, vợ tôi, Laurie. Cô-cô ấy cũng là một nhà hóa học.
Chúng tôi làm việc cùng nhau trong Dự án Manhattan
ở Oak Ridge.
Tốt lắm. Nghe này, trước tiên cậu cần biết điều này:
Có một số tinh thể rất nhỏ được gọi là zircon.
Chúng nhỏ lắm, chỉ bằng đầu đinh thôi, rất cứng đầu và chắc chắn.
Nội bất xuất, ngoại bất nhập.
Trong suốt hàng tỉ năm.
Chúng ta biết được tuổi của những hạt này
bởi chúng ta biết được tuổi hòn đá ban đầu.
Mỗi tinh thể zircon có trong mình một vài phần triệu
urani, và lượng urani này đang phân rã
trở thành một lượng chì còn ít hơn thế.
Nếu cậu tìm được cách đo đạc lượng chì đó,
cậu sẽ biết cách đo lượng chì trong một thiên thạch.
Cậu làm được không, Pat?
Có. Có... Tôi nghĩ vậy.
Tốt, bởi nếu làm được, cậu sẽ là người đầu tiên
tìm ra tuổi của Trái Đất.
Cậu sẽ nổi tiếng.
Rồi cậu sẽ thấy: Dễ ý mà.
Dễ ợt luôn.
Trong khi Patterson đo đạc
lượng chì trong các tinh thể zircon,
một sinh viên cao học khác, George Tilton,
cũng tiến hành đo lượng urani trong các hạt này.
Nhiệm vụ của Patterson chỉ là
đo chì sao cho chính xác.
Tôi xong rồi đây, Pat.
Tôi đo sáu lần rồi. Kết quả giống hệt nhau:
3.2 phần triệu.
Tốt quá, cảm ơn anh, George.
Kết quả của Tilton luôn ổn định.
Nhưng kết quả đo chì trong các tinh thể này của Patterson
lại rất khác nhau.
Điều này thật sự khó hiểu.
Có lẽ nào phòng thí nghiệm đã bị ô nhiễm
từ các thí nghiệm với chì trước đó?
Hay hàm lượng chì tự nhiên cao
trong môi trường đã làm sai lệch kết quả của ông?
Patterson làm đủ mọi cách
để tẩy sạch mọi dấu vết của chì trong phòng thí nghiệm.
Lượng chì vẫn cao quá 100 lần.
Ông đã theo đuổi nghiên cứi này trong suốt hai năm.
Dễ đâu mà dễ.
Patterson nhận ra rằng ông phải luộc các dụng cụ
và bình đựng trong axit, cũng như tinh chế toàn bộ các chất hóa học
để giảm lượng chì có trong phòng thí nghiệm.
Này, anh... Tôi...
Tôi mới tới đây.
Phòng vệ sinh ở đâu vậy?
Chúa ơi.
Công cuộc làm sạch và khử trùng cần mẫn của Patterson
cũng không giải quyết được vấn đề.
Ông cần phải tự mình thiết kế từ đầu một phòng thí nghiệm.
Cơ hội này tới khi Harrison Brown
chuyển tới Viện Kĩ thuật California ở Pasadena
và mời Patterson cùng tới làm việc.
Vậy là được rồi, Tom.
Giờ ta có thể vào trong rồi.
Tính tới thời điểm này, Patterson đã theo đuổi vấn đề này suốt sáu năm,
kiên trì tìm kiếm và loại bỏ
mọi dấu vết của chì
đang làm ô nhiễm các dụng cụ của ông.
Ông đã xây dựng căn phòng siêu sạch đầu tiên trên thế giới.
Cuối cùng, ông cũng có thể đo đạc lượng chì
có trong hòn đá.
Sau khi tính được tuổi của hòn đá,
Patterson đã có đủ điều kiện
để nghiên cứu thiên thạch sắt
và tìm ra tuổi thực của Trái Đất.
Ông mang mẫu vật thiên thạch của mình
tới Phòng thí nghiệm quốc gia Argonne...
Nơi khối phổ kế chính xác nhất thế giới
vừa đi vào vận hành.
Sao ngài vội thế, tiến sĩ?
Được rồi, anh bạn nhỏ, giờ chúng ta sẽ phải làm bốc hơi anh.
Một khối phổ kế sử dụng nam châm
để tách các nguyên tố có trong mẫu vật
nhằm tính ra lượng mỗi nguyên tố ấy.
Đây là miếng cuối cùng
trong bức tranh xếp hình của tuổi của Trái Đất.
Giờ tôi sẽ ion hóa anh bạn.
Thực ra cũng không kinh khủng lắm đâu.
Bạn bè với nhau thì nề hà gì một electron chứ?
Sau khi cách li vật mẫu khỏi mọi ô nhiễm chì từ bên ngoài,
cuối cùng thì Patterson cũng có thể đo đạc
lượng chì và urani có trong mẫu vật
và tính tuổi của nó.
Tuổi thực của Trái Đất.
Cảm ơn các nhà khoa học tiền bối.
Cảm ơn các nhà địa chất.
Cảm ơn ngài, Charles Lyell.
Cảm ơn ngài, Michael Faraday.
J.J. Thomson.
Ernest Rutherford.
Cảm ơn ngài, Harrison Brown.
Thế giới đã 4,5 tỉ năm tuổi.
Thành công rồi.
Mẹ ơi?
Mẹ ơi.
Patterson muốn mẹ mình
là người đầu tiên biết được kết quả
của nhiều năm nghiên cứu chông gai của ông:
Tuổi thực của Trái Đất.
Và phần thưởng cho khám phá của ông là gì?
Rất nhiều rắc rối.
Ông vẫn chưa biết điều này, nhưng ông sắp va chạm
với một vài trong số những người uy quyền nhất trên thế giới.
Đối với người La Mã cổ đại,
Thổ tinh với vành đai xung quanh không phải một nơi có thực.
Nó không phải là một hành tinh mà là một vị Vương Thần,
con trai của thiên đường và Trái Đất,
vị thần của chì.
Các cột này là những gì còn sót lại
của ngôi đền cổ xưa nhất ở Quảng trường La Mã,
được xây dựng lần đầu khoảng 2.500 năm trước để thờ phụng thần Saturn.
Nó cũng là Kho bạc
và Cục đo lường của Rome.
Đêm nay là đêm hội Saturnalia,
ngày lễ vinh danh thần Saturn trong tháng 12.
Trong ngày này, mọi thứ đảo lộn.
Chủ nhân phục vụ đầy tớ,
chiến tranh, hành quyết không được phép diễn ra,
mọi người tặng nhau quà.
Vài trăm năm sau,
khi các cha cố đầu tiên tìm cách
thu hút nhiều người ngoại giáo hơn,
họ quyết định biến Saturnalia thành lễ Giáng Sinh.
Đây cũng là ngày lễ cuối cùng trong một chuỗi
các ngày nghỉ trong Đông chí được phục dựng.
Vào đêm hội Saturnalia,
có thể tượng thần Saturn đã trông như thế này.
Nhưng tại La Mã cổ đại, vị thần này còn có một bộ mặt khác, xấu xa.
Vị thần kia là cái xác sống lạnh lẽo, uể oải, chậm chạp,
trái tính trái nết.
Vị thần này có những hành vi bạo lực khó lòng tha thứ đối với cha mình
và ăn chính con mình.
Trong tất cả các hành tinh có thể được quan sát
bằng đôi mắt thông thường của người cổ đại
thì Thổ tinh là hành tinh chậm chạp nhất.
Đó có thể là lí do
nó được đặt tên theo vị thần của kim loại chì này.
Nhưng ta cũng không thể phủ nhận
các nét tính cách tiêu cực của thần Saturn
đã phản ánh những hiểu biết lâu đời về các dấu hiệu nhiễm độc chì.
Người La Mã cũng thật buồn cười.
Mặc dù họ biết
rằng tiếp xúc với chì sẽ đầu độc con người,
khiến họ vô sinh và phát điên,
nhưng họ đã dùng kim loại nào
để chế tạo ống dẫn trong hệ thống ống dẫn nước huyền thoại của mình?
Để tôi cho các bạn một gợi ý.
Từ "ống nước" (plumbing) bắt nguồn từ
tiếng Latin của chì, "plumbum."
Họ đã dùng kim loại nào để xây nên các nhà tắm công cộng nổi tiếng?
Và họ làm ngọt rượu như thế nào?
Họ dùng thứ gì để làm bình chứa và nồi niêu?
Một vài nhà sử học tin rằng
việc sử dụng chì rộng rãi là một trong những nguyên nhân chính
dẫn đến sự suy vong và sụp đổ của đế chế La Mã.
Vậy tại sao họ lại sử dụng chì
khi biết là chúng có độc?
Đó là bởi chúng rẻ, dễ rèn, dễ uốn nắn,
và những người tiếp xúc với chúng ở mức độ gây chết người...
các thợ mỏ và các công nhân chế biến chì..
được coi là vật có thể hi sinh.
Sinh mạng của họ không có giá trị gì.
Họ là các nô lệ.
Phần lớn chì trên Trái Đất nằm ở một khoảng cách an toàn
với các thực thể sống. Chúng nằm dưới bề mặt Trái Đất.
Nhưng khoảng 8.500 năm trước,
con người tìm ra cách đào xuống lòng đất
và tách kim loại khỏi đá.
Khi dinh thự này mới được xây dựng,
khoảng vài nghìn năm trước,
người La Mã sản xuất ra 80.000 tấn chì mỗi ngày.
Tại sao chì lại độc hại với chúng ta?
Bởi khi chúng đi vào cơ thể con người,
chì giả dạng các kim loại khác như kẽm hay sắt,
các kim loại tế bào thực sự cần để sinh sôi, phát triển.
Các enzim trong tế bào bị lừa bởi mặt nạ hoá trang của chì
và chúng bắt đầu khiêu vũ.
Nhưng đó là một vũ điệu tử thần bởi chì là một kẻ mạo danh
không thể đáp ứng nhu cầu sống còn của tế bào.
Chì cũng chặn các chất dẫn truyền thần kinh,
hệ thống liên lạc giữa các tế bào.
Nó cản trở các phân tử nhận cảm
có vai trò quan trọng với trí nhớ và khả năng học tập.
Điều này đặc biệt gây tổn thương ở trẻ em
nhưng ngộ độc chì chẳng chừa ai.
Bước vào thế kỉ 20,
các nhà sản xuất sơn chứa chì bắt đầu nhờ tới
ngành công nghiệp quảng cáo vừa mới ra đời để thuyết phục người tiêu dùng
rằng chì thân thiện với trẻ em.
Một chú lính chì tí hon từng bảo một cậu bé Hà Lan rằng:
"các họ hàng có chứa chì của tôi tuyệt vời lắm."
"Hãy tổ chức tiệc để để mọi người có thể gặp mặt
các thành viên vui vẻ khác trong đại gia đình chì?"
Họ hàng đầu tiên là anh bóng đèn vui vẻ.
Anh nói: "Tôi sáng sủa lắm."
"Tôi tỏa sáng trong đêm."
"Tôi sáng là nhờ đầu thủy tinh
khiến ánh sáng của tôi càng sáng hơn.
Đó là bởi nó được làm bằng chì."
Một đôi giày cao su bước vào và quàng tay cậu bé.
Họ nói: "Chúng tôi giữ cho cậu khô ráo, ấm áp.
Khi chúng tôi được đúc ra, cha của chúng tôi bảo:
"các con mạnh mẽ, kiên cường và bền bỉ
là bởi trong chúng ta có chì."
Nhưng sản xuất chì chỉ đạt đỉnh cao
vào những năm đầu 1920
khi nhà hóa học Thomas Midgley
và nhà sáng chế Charles Kettering của General Motors
phát hiện ra rằng họ có thể quảng cáo chì ê-ty-len
như một phụ gia chống kích nổ trong xăng.
Họ thành lập một công ti mới có tên Tập đoàn Ethyl.
Chì ê-ty-len từng được Tổng cục chiến tranh Hoa Kì
xem xét sử dụng làm khí đầu độc.
Không như chì trong sơn, chì ê-ty-len có thể tan trong mỡ.
Bạn có thể chết nếu da bạn tiếp xúc với nửa cốc chất này.
Các nhà sản xuất ước tính
họ có thể bán 60 triệu tấn chất này mỗi năm.
Vấn đề duy nhất là,
một số công nhân chế biến chất này
ở các nhà máy ở Delaware và New Jersey hóa điên,
có ảo giác và nhảy ra ngoài cửa sổ.
Họ la hét tới chết.
Để bán được chất này, các bóng đèn vui vẻ
là không đủ.
Thứ họ cần là một nhà khoa học
để trấn an dư luận và cải thiện hình ảnh của chì.
Họ đã tìm được đúng người cho việc đó.
Đó là một trong những lần đầu tiên
sức mạnh của khoa học được sử dụng
để che giấu một hiểm họa đối với sức khỏe cộng đồng và môi trường.
Robert Kehoe, một tiến sĩ trẻ tới từ Cincinnati,
được GM tuyển dụng.
Ông này khiến công chúng nghi ngờ
các nguy hại của chì.
Ông ta nói: "Chì là một phần tự nhiên của môi trường.
Chì có thể có hại
cho những người làm việc với chúng
nhưng điều này có thể được giải quyết thông qua các chính sách tự điều chỉnh của ngành công nghiệp này.
Và không có bằng chứng cho thấy
chì có hại cho người sử dụng."
Suốt nhiều thập kỉ, không ai phản bác ông này...
Cho tới khi Clair Patterson đi tìm
tuổi của Trái Đất.
Các nghiên cứu về tuổi của Trái Đất của Claire Patterson
khiến ông trở thành chuyên gia hàng đầu thế giới
trong lĩnh vực đo đạc chì.
Và như mọi người thời ấy,
ông cũng tưởng rằng hàm lượng chì cao là một hiện tượng tự nhiên.
Là một nhà khoa học đích thực, ông lên đường
khám phá
qui trình tuần hòa của chì trong môi trường.
Sử dụng khoản tài trợ của Viện Dầu mỏ Hoa Kì,
ông cẩn thận tính toán hàm lượng chì
ở vùng nước biển sâu cũng như nông.
Một lần nữa, Patterson nhận thấy
các kết quả ban đầu của ông rất khó hiểu.
Hàm lượng chì ở vùng nước sâu
là rất nhỏ.
Nhưng lượng chì ở vùng nước nông và ở bề mặt
lớn hơn thế hàng trăm lần.
Ở bất cứ đại dương nào, phải mất hàng trăm năm
nước nông mới trộn lẫn với nước sâu.
Điều này chỉ cho Patterson biết rằng lượng lớn chì
ở bề mặt là mới có.
Nếu không, lượng chì ở các tầng nước đã phải gần bằng nhau hơn.
Đã biết lượng chì ở vùng nước nông
và thời gian để vùng nước này trộn với vùng nước sâu,
ông ước tính được tốc độ ô nhiễm chì ở bề mặt.
Patterson tự hỏi:
Nguyên nhân nào đã đẩy lượng trì ở biển tới mức này?
Chì này từ đâu mà tới?
Tôi nghĩ là tôi đã biết đáp án, anh Harrison ạ.
Đó là từ xăng pha chì.
Pat, vậy là ta gặp rắc rối rồi
vì tiền cũng toàn từ đó mà tới.
Nhưng Patterson đã không nhượng bộ.
Ông lập tức tiến hành xuất bản báo cáo khoa học
tuyên chuyến với xăng pha chì.
Khi gửi bài tới các tạp chí khoa học uy tín,
ông thường để tên mình ở sau.
Ông thường làm thế với học sinh của mình
để giúp họ được biết tới.
Cả đời mình, ông đã tránh xa ánh hào quang danh tiếng
và các lợi ích đi kèm với nó.
Chỉ ba ngày sau khi bài viết được xuất bản...
các động thái phản công đã bắt đầu.
- Chào ngài, tiến sĩ Patterson. - Rất vui được gặp ngài.
Chúng tôi rất ấn tượng trước các thành tựu của ngài.
Các công trình của ngài
rất được ngành dầu mỏ và hóa chất chúng tôi quan tâm.
Cũng nhờ tài trợ của các ngài tôi mới có thể tiếp tục nghiên cứu.
Chính xác là vậy. Và chúng tôi còn muốn giúp đỡ ngài nhiều.
Gần đây tôi có nghĩ ngợi về việc đo đạc lượng chì có trong băng ở hai cực
để xem nó có trùng khớp với kết quả ở biển không.
Chì? Nhưng ngài đã nghiên cứu chì đủ rồi mà.
Có lẽ ngài nên chuyển sang nghiên cứu các nguyên tố khác.
Tiến sĩ Patterson, thực tế là,
khả năng tài trợ ngài trong bất cứ lĩnh vực nào của chúng tôi...
là vô hạn.
Chì là một độc tố đối với hệ thần kinh.
Khi các ngài vận chuyển chì ê-ty-len từ nhà máy...
trước khi pha chúng vào xăng...
các ngài áp dụng qui trình xử lí vũ khí hóa học với nó.
Điều này là có lí do.
Các ngài nghĩ lượng chì đó sẽ đi về đâu
sau khi ra khỏi ống xả?
Hãy nghĩ về tác động của nó đến với chúng ta và con em chúng ta.
Tiến sĩ Kehoe đã cho thấy lượng chì
có trong môi trường là hết sức tự nhiên.
Vậy tại sao nó lại không có trong tầng nước sâu? Đây,
để tôi chỉ cho các ngài thấy.
Cảm ơn ngài đã tiếp đón.
Các ngài sẽ vẫn tiếp tục
thải hàng triệu tấn chất độc đó vào trong không khí sao?
Cho dù nghiên cứu của tôi không thể khiến các ngài phải đóng cửa,
thì trong tương lai, một nhà khoa học khác sẽ làm được điều đó.
Nguồn tài trợ dành cho Patterson tới từ ngành dầu khí
biến mất chỉ sau một đêm.
Trên thực tế, họ đã cố khiến ông bị sa thải.
Nhưng chính phủ, quân đội, hải quân,
Ủy ban năng lượng hạt nhân, Cơ quan y tế cộng đồng,
và Quỹ khoa học quốc gia Hoa Kì... đã đứng về phía ông
và ủng hộ việc nghiên cứu ô nhiễm chì của ông.
Cuộc điều tra đưa ông đi từ Greenland ở cực Bắc
cho tới Nam Cực,
và tới cả những dòng sông, ngọn núi, thung lũng nằm giữa hai cực.
Kể cả ở trong những điều kiện khắc nghiệt nhất,
Patterson và nhóm của ông nỗ lực tái tạo
môi trường tinh khiết như trong một căn phòng sạch.
Họ thay quần áo làm từ chất dẻo mỗi ngày.
Làm việc từ 10 đến 12 tiếng trong nhiệt độ âm,
đào một đường sâu 60 m
vào lớp băng ở Nam Cực.
Đó là một hình thức du hành thời gian
để thu thập tuyết đã rơi xuống từ ba thế kỉ trước,
trước ngày Cách mạng Công nghiệp.
Mũi cậu kìa!
Chùi mũi đi!
Lượng chì trong cậu còn lớn hơn lượng chì trong tảng băng này
1.000 lần!
Cậu muốn phá hoại mẫu vật này sao?!
Sau bốn tuần mệt mỏi
thực hiện việc thu thập mẫu vật đầy khó khăn,
Patterson đã có thể trở lại phòng thí nghiệm.
Giống với nước biển, ông phát hiện ra rằng lượng chì
ở trong tuyết hàng trăm năm tuổi thấp hơn rất nhiều.
Bất kể là ở đâu
và đi ngược dòng thời gian bao xa,
kết quả luôn là một:
Hàm lượng chì tự nhiên có trong không khí và nước trong quá khứ
thấp hơn rất nhiều.
Trong hàng nghìn năm, chì được biết tới
là chất gây tổn thương não và quá trình phát triển,
gây ra các hành vi bạo lực và thậm chí là gây chết người.
Trong công cuộc tìm kiếm tuổi của Trái Đất,
Patterson đã vô tình tìm thấy bằng chứng
của một vụ đầu độc tập thể trên một phạm vi chưa từng có.
Nhưng Kehoe và các nhà khoa học khác
nhận tiền của ngành công nghiệp chì
và thuyết phục công chúng rằng chẳng có gì đáng lo ngại.
Không ai tin Patterson.
Cho tới khi một người đàn ông để tâm chú ý.
Patterson công bố các phát hiện của mình
về chì trên một qui mô lớn.
Ông xuất bản các phát hiện của mình
trong một tạp chí sức khỏe và môi trường lớn
rồi gửi các tạp chí này tới các nhà cầm quyền,
trong đó có một nghị sĩ có tầm ảnh hưởng lớn.
Edmund Muskie tới từ Maine là chủ tịch
tiểu ban nghị sĩ về ô nhiễm không khí và nước.
Năm 1966, ông tổ chức các phiên họp lấy lời khai về vấn đề chì.
Nhân chứng đầu tiên
là tiến sĩ Robert Kehoe, chuyên gia khoa học lâu năm ủng hộ
xăng pha chì.
Có phải là ngài đã kết luận rằng từ năm 1937 tới nay
lượng chì một cảnh sát giao thông, một nhân viên cây xăng
hay một chủ xe máy bình thường hít vào
không hề gia tăng?
Không có bất cứ bằng nào
cho thấy dấu hiệu thay đổi
trong suốt quãng thời gian này.
Không một bằng chứng nào.
Phiên họp lấy lời khai được tổ chức
khi nhà phê bình quyết liệt nhất, Claire Patterson, đang ở Nam Cực.
Nhưng ông đã bất ngờ xuất hiện
vào ngày thứ năm của phiên họp.
Vậy là hàm lượng chì trong con người
đã tăng
do việc chì bị thải ra môi trường.
Có đúng vậy không?
Đúng vậy.
Để tìm ra lượng chì phổ biến,
ngài đã dùng các biện pháp chuyên môn?
Đúng vậy.
Các quan sát của ngài có khác
với các quan sát của nhân chứng còn lại không?
Không... các quan sát đều giống nhau.
Ngài làm chứng rằng
lượng chì có trong tự nhiên không hề thay đổi. Có đúng vậy không?
Đúng vậy.
Ngài chắc chứ?
Chắc chắn.
Lượng chì trong con người hiện nay có thể phổ biến,
nhưng không hề tự nhiên.
Vậy là ngài không đồng ý với các số liệu của tiến sĩ Kehoe?
Không, không phải vậy.
Vậy ý ngài là các số liệu giống nhau
lại dẫn đến các kết luận khác nhau?
Đúng vậy.
Đây là điều
chúng tôi thường nghe thấy từ các luật sư hơn là các nhà khoa học.
Tôi cũng đồng ý là vậy.
Tiến sĩ Kehoe, ngài có vẻ rất chắc chắn về kết luận của mình.
Sự thật là hiện nay, không ai có nhiều kinh nghiệm
về lĩnh vực này hơn tôi.
Ở mức độ này, chì là một sự xâm phạm nghiêm trọng và mãn tính
đối với cơ thể con người.
Không có bằng chứng y tế nào cho thấy chì
là một mối đe dọa với sức khỏe cộng đồng.
Việc khai thác hàng triệu tấn
nguyên liệu độc lại và thải chúng ra môi trường là rất thiếu trách nhiệm!
Nếu có bằng chứng về sự độc hại của chì thì chúng tôi đã phải tìm ra rồi.
Không đâu, nếu như mục đích của các ngài là bán được chì.
Patterson đấu tranh với ngành công nghiệp này trong 20 năm nữa
cho tới khi chì bị cấm khỏi các sản phẩm tiêu dùng ở Hoa Kì.
Người đàn ông tìm ra tuổi của Trái Đất
cũng là người có công
giành được thắng lợi quan trọng nhất trong lĩnh vực y tế cộng đồng trong thế kỉ 20.
Chỉ một vài năm sau đó, hàm lượng chì trung bình
trong máu trẻ em đã giảm 75%.
Ngày nay, y học chỉ rõ rằng
không tồn tại mức độ không gây độc hại
của chì trong máu, cho dù mức độ này có nhỏ đến đâu.
Ngày nay, các nhà khoa học đang gióng hồi chuông cảnh báo
về các hiểm họa môi trường khác.
Một số nhóm người có địa vị vẫn thuê các nhà khoa học
để che đậy vấn đề này.
Nhưng sau cùng,
tự nhiên sẽ không bị đánh lừa.
Dịch: tieu_dao_tac - tdt.sub@gmail.com Biên tập: anhcos